اختلالات اسکلتی-عضلانی مرتبط با کار (WMSDs) یکی از بزرگترین چالش‌های پیش روی متخصصان ایمنی و بهداشت حرفه‌ای (HSE) در سراسر جهان است. پیشگیری از این آسیب‌ها نیازمند شناسایی دقیق، ارزیابی علمی و اصلاح شرایط کاری است. در علم ارگونومی، ابزارها و متدهای متعددی برای ارزیابی ریسک فاکتورها توسعه یافته‌اند. در این مطلب از همیار HSE، به بررسی جامع و طبقه‌بندی‌شده معتبرترین روش‌های ارزیابی ارگونومیک در سه دسته «پوسچر کل بدن»، «اندام فوقانی» و «حمل دستی بار» می‌پردازیم.

بخش اول: روش‌های ارزیابی پوسچر کل بدن (Whole Body Posture)

این روش‌ها برای مشاغلی طراحی شده‌اند که نیازمند درگیری تمامی اندام‌های بدن (کمر، پاها، بازوها و گردن) در حین انجام کار هستند.

۱. روش OWAS (Ovako Working Posture Analysis System)

یکی از قدیمی‌ترین و کاربردی‌ترین روش‌های ارزیابی است که در فنلاند توسعه یافت. این روش ترکیبات مختلفی از وضعیت کمر، بازوها، پاها و نیروی اعمال شده را کدگذاری کرده و سطح ریسک را در ۴ دسته (نیاز به اقدام اصلاحی از عدم نیاز تا نیاز فوری) طبقه‌بندی می‌کند. مزیت آن سادگی و سرعت اجرای بالا در محیط‌های صنعتی است.

۲. روش QEC (Quick Exposure Check)

این متد با مشارکت همزمان «ارزیاب» و «کارگر» انجام می‌شود که باعث افزایش دقت ارزیابی می‌گردد. در QEC، مواجهه با ریسک فاکتورهایی نظیر وضعیت کمر، شانه/بازو، مچ دست، گردن، استرس کاری و ارتعاش سنجیده شده و در نهایت یک امتیاز مواجهه کلی به دست می‌آید.

۳. روش REBA (Rapid Entire Body Assessment)

روش REBA ابزاری بسیار قدرتمند برای ارزیابی پوسچرهای پویا، استاتیک و ناپایدار کل بدن است (مخصوصاً در مشاغل خدماتی و درمانی). این روش علاوه بر زوایا، فاکتورهای نیرو/بار، نوع گرفتن (Coupling) و فعالیت ماهیچه‌ای را نیز در محاسبه امتیاز نهایی (از ۱ تا ۱۵) لحاظ می‌کند.

۴. روش MFA (Muscle Fatigue Assessment)

ارزیابی خستگی عضلانی، تمرکز ویژه‌ای بر مدت زمان حفظ یک پوسچر و زمان استراحت بین سیکل‌های کاری دارد. این روش برای تعیین میزان خستگی موضعی در گروه‌های عضلانی مختلف بدن کاربرد دارد و مشخص می‌کند که آیا زمان ریکاوری برای عضله کافی است یا خیر.

۵. روش PLIBEL

یک چک‌لیست غربالگری ارگونومیک ساده و کاربردی است که به منظور شناسایی خطرات اسکلتی-عضلانی در محیط کار طراحی شده است. این روش نیازی به محاسبات پیچیده ندارد و با پاسخ به سوالات “بله/خیر”، نواحی خطرناک بدن را به سرعت مشخص می‌کند.

بخش دوم: روش‌های ارزیابی اندام فوقانی (Upper Limbs)

بسیاری از مشاغل مونتاژی، کار با کامپیوتر و کارهای ظریف، فشار مضاعفی بر دست‌ها، مچ، بازو و گردن وارد می‌کنند. روش‌های زیر مختص این نواحی هستند:

۱. روش RULA (Rapid Upper Limb Assessment)

بدون شک معروف‌ترین ابزار ارزیابی اندام فوقانی است. RULA پوسچر گردن، تنه و اندام فوقانی را در کنار نیروی اعمالی و نوع فعالیت عضلانی بررسی کرده و امتیازی بین ۱ تا ۷ ارائه می‌دهد. امتیاز ۷ نشان‌دهنده نیاز به تغییرات فوری ارگونومیک است.

۲. روش OCRA (Occupational Repetitive Actions)

یک روش بسیار دقیق و استاندارد (مورد تایید ISO 11228-3) برای ارزیابی کارهای تکراری اندام فوقانی است. OCRA فاکتورهایی مانند فرکانس حرکات، نیرو، وضعیت نامطلوب، دوره‌های ریکاوری و عوامل اضافی (مانند ارتعاش یا سرما) را برای محاسبه شاخص مواجهه در نظر می‌گیرد.

۳. روش LUBA (Loading on the Upper Body Assessment)

این روش بر اساس شاخص ناراحتی درک شده (Perceived Discomfort) طراحی شده است. LUBA وضعیت‌های مختلف مفاصل اندام فوقانی را ارزیابی کرده و آن‌ها را در ۴ سطح ریسک طبقه‌بندی می‌کند تا اولویت اقدامات اصلاحی مشخص شود.

۴. روش HAL (Hand Activity Level)

ابزاری متعلق به ACGIH است که بر اساس دو فاکتور اصلی کار می‌کند: “سطح فعالیت دست” (فرکانس تکرار و سرعت) و “نیروی اعمال شده” (نیروی پیک یا اوج). این روش برای ارزیابی ریسک بروز سندروم تونل کارپال (CTS) و سایر آسیب‌های مچ و دست بسیار مفید است.

۵. روش ART (Assessment of Repetitive Tasks)

توسعه یافته توسط HSE انگلستان، ابزاری است که وظایف تکراری را بر اساس ۴ فاکتور: تکرار، نیرو، وضعیت‌های بدنی و عوامل سازمانی/روانی ارزیابی می‌کند. خروجی آن یک سیستم کدگذاری رنگی (سبز، زرد، قرمز) است که فهم آن برای مدیران بسیار آسان است.

۶. روش Strain Index (شاخص استرین)

یک روش تخصصی برای ارزیابی ریسک اختلالات مچ دست و دست در کارهای تکراری است. در این روش، ۶ متغیر از جمله شدت نیرو، مدت زمان اعمال نیرو، تلاش در هر دقیقه، وضعیت دست/مچ، سرعت کار و مدت زمان کار در روز با هم ضرب شده و شاخص نهایی به دست می‌آید.

۷. روش CTD Risk Index (شاخص ریسک اختلالات ترومای تجمعی)

یک مدل بیومکانیکی-اپیدمیولوژیک است که میزان بروز آسیب‌های تجمعی را با بررسی فرکانس حرکت و نیروی چنگش (Grip/Pinch) تخمین می‌زند.

بخش سوم: روش‌های ارزیابی حمل دستی بار (Manual Material Handling - MMH)

حمل بار (بلند کردن، هل دادن، کشیدن) اصلی‌ترین عامل آسیب‌های ستون فقرات و کمردردهای شغلی است. ابزارهای زیر برای مدیریت این ریسک‌ها کاربرد دارند:

۱. معادله صعودی NIOSH (NIOSH Lifting Equation)

استاندارد طلایی ارزیابی بلند کردن بار. این متد با محاسبه «حد مجاز وزن» (RWL) و «شاخص بلند کردن بار» (LI)، مشخص می‌کند که آیا بار مورد نظر با توجه به فاکتورهای افقی، عمودی، فاصله جابجایی، زاویه عدم تقارن، فرکانس و نوع چنگش، ایمن است یا خیر.

۲. روش MAC (Manual Handling Assessment Charts)

توسعه یافته در انگلستان، ابزاری تصویری و سریع برای ارزیابی فعالیت‌های بلند کردن، پایین آوردن، حمل کردن و کار تیمی است. از طریق سیستم رنگ‌بندی (ترافیکی) نقاط بحرانی فرآیند حمل را به سرعت آشکار می‌کند.

۳. روش KIM (Key Indicator Method)

متدولوژی معتبر آلمانی که دارای نسخه‌های مختلفی برای “حمل/جابجایی”، “هل دادن/کشیدن” و “کارهای دستی تکراری” است. استفاده از آن ساده بوده و مستقیماً روی امتیازدهی به فاکتورهای کلیدی تمرکز دارد.

۴. روش UTAH (راهنمای دانشگاه یوتا)

این روش، راهنمای جامعی است که با ترکیب ارزیابی بیومکانیکی و فیزیولوژیکی، محدودیت‌های ایمن را برای کارهای سنگین، حمل دستی و فشارهای وارده به دیسک‌های کمر تعیین می‌کند.

۵. جداول SNOOK (Snook & Ciriello Tables)

مجموعه‌ای از جداول سایکوفیزیکی است که مشخص می‌کند چه درصدی از جمعیت کارگران (مرد و زن) می‌توانند وظایف خاصی (بلند کردن، پایین آوردن، هل دادن، کشیدن و حمل کردن) را بدون خستگی مفرط انجام دهند. طراحی کار بر اساس پذیرش 90%90\%90% کارگران، هدف اصلی این روش است.

۶. روش ARBOUW

ابزاری هلندی است که به صورت ویژه برای صنعت ساختمان توسعه یافته است. این روش محدودیت‌های وزنی و شرایط خاص ارگونومیک در محیط‌های خشن و متغیر ساختمانی را برای پیشگیری از آسیب‌های اسکلتی-عضلانی تحلیل می‌کند.

۷. روش ManTRA (Manual Tasks Risk Assessment)

این روش استرالیایی برای ارزیابی کلیه وظایف دستی (نه فقط بلند کردن بار) استفاده می‌شود. ManTRA کل زمان مواجهه، تکرار، نیرو، سرعت و وضعیت بدنی نامطلوب را ارزیابی کرده و نمره ریسک جامعی ارائه می‌دهد.

۸. روش ACGIH TLV for Lifting

جدول حدود مجاز مواجهه (TLV) ارائه شده توسط انجمن متخصصین بهداشت صنعتی آمریکا برای ارزیابی کارهای متناوب بلند کردن بار است که بر اساس وزن بار، دفعات بلند کردن در ساعت و موقعیت بار نسبت به بدن، حد ایمن را مشخص می‌کند.

۹. روش WISHA Lifting Calculator

ابزاری ساده‌تر و سریع‌تر بر پایه مدل NIOSH که توسط ایالت واشنگتن توسعه یافته است. این ابزار به بازرسان و کارفرمایان کمک می‌کند تا در زمان کوتاه تری، خطرات ناشی از بلند کردن بار را بدون محاسبات پیچیده ریاضی ارزیابی کنند.

ارزیابی پوسچر حمل بار

انتخاب روش مناسب برای ارزیابی ارگونومیک، نیازمند درک دقیق از ماهیت وظیفه، شرایط محیطی و هدف از ارزیابی است. گاهی لازم است برای تحلیل دقیق‌تر یک ایستگاه کاری، از ترکیب دو یا چند روش نام‌برده استفاده شود.

ایمنی، پیش از آنکه یک هزینه باشد، یک سرمایه‌گذاری برای حفظ ارزشمندترین دارایی یک سازمان یعنی «نیروی انسانی» است.