ساختمانسازی یکی از پرخطرترین صنایع جهان است. سقوط از ارتفاع، برقگرفتگی، ریزش گود، برخورد با ماشینآلات سنگین، سقوط اجسام، آتشسوزی، خفگی در فضاهای بسته و دهها خطر دیگر، هر روز جان هزاران کارگر را در سراسر دنیا تهدید میکنند.
اما سؤال اصلی اینجاست...
آیا حضور یک افسر HSE فقط برای تکمیل فرمها و امضای چکلیستهاست؟
قطعا خیر. یکی از بزرگترین اشتباهاتی که بارها مشاهده کردهام این بوده که برخی پروژهها افسر HSE را صرفاً بهعنوان یک الزام قانونی میبینند؛ در حالی که یک افسر HSE حرفهای میتواند از وقوع دهها حادثه، میلیاردها تومان خسارت و حتی مرگ انسانها جلوگیری کند.
یک افسر HSE موفق، فقط ناظر ایمنی نیست؛ بلکه رهبر فرهنگ ایمنی، تحلیلگر ریسک، مربی، مشاور مدیریت و چشم بیدار پروژه است.
در این مطلب، ۱۰ وظیفه کلیدی افسر HSE در پروژههای ساختمانی را بررسی میکنیم و سپس به ۵ اشتباه بزرگی میپردازیم که یک افسر HSE هرگز نباید مرتکب شود.
چرا نقش افسر HSE در پروژه ساختمانی حیاتی است؟
طبق آمار سازمانهای بینالمللی، بخش ساختمان همواره جزو سه صنعت نخست از نظر تعداد حوادث منجر به فوت بوده است.
بیش از ۶۰ درصد حوادث ساختمانی قابل پیشگیری هستند؛ به شرط آنکه:
خطرات بهدرستی شناسایی شوند.
رفتارهای ناایمن اصلاح شوند.
تجهیزات مناسب استفاده شوند.
نظارت مستمر وجود داشته باشد.
تمام این موارد بر عهده افسر HSE است.
۱- شناسایی مستمر خطرات (Hazard Identification)
اولین و مهمترین وظیفه افسر HSE، دیدن خطراتی است که دیگران نمیبینند.
یک افسر حرفهای هرگز منتظر حادثه نمیماند؛ بلکه قبل از وقوع آن، خطر را شناسایی میکند.
نمونههایی از خطرات ساختمانی:
سقوط از داربست
سقوط در چاه آسانسور
ریزش گود
برخورد جرثقیل با خطوط برق
سقوط مصالح
برقگرفتگی
انفجار کپسول گاز
لغزش در مسیرهای تردد
گیر افتادن بین ماشینآلات
کار در فضای بسته
ابزارهای مورد استفاده
بازدید روزانه
JSA
JHA
HAZID
Walk Through Inspection
Safety Observation
یه نکته برای شما
بهترین افسر HSE کسی نیست که حادثه را گزارش کند؛ بلکه کسی است که اجازه ندهد حادثه اتفاق بیفتد.
۲- ارزیابی و کنترل ریسک قبل از شروع کار
شناسایی خطر کافی نیست.
باید میزان ریسک مشخص شود.
برای هر فعالیت ساختمانی باید پاسخ داده شود:
احتمال وقوع چقدر است؟
شدت پیامد چیست؟
چه کسانی در معرض خطر هستند؟
چه کنترلهایی لازم است؟
نمونه:
کار در ارتفاع ۱۵ متری
ریسک اولیه: بسیار بالا
کنترلها: داربست استاندارد، گاردریل، هارنس، لنیارد شوکگیر، مجوز کار، آموزش
ریسک نهایی: قابل قبول
۳- کنترل تجهیزات حفاظت فردی (PPE)
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور میشود اگر کارگر کلاه ایمنی پوشیده باشد، یعنی ایمنی برقرار است.
در واقع افسر HSE باید موارد زیر را کنترل کند:
انتخاب صحیح PPE
سلامت تجهیزات
تاریخ انقضا
نحوه استفاده
آموزش کاربران
تعویض تجهیزات معیوب
تجهیزات متداول: کلاه ایمنی، کفش ایمنی، عینک ایمنی، هارنس، شیلد حفاظتی، ایرپلاگ، دستکش ها و . . .
۴- بازرسی روزانه کارگاه
بازرسی روزانه ستون فقرات مدیریت ایمنی است.
موارد مهم:
داربست
آسانسور کارگاهی
کابلهای برق
تابلو برق
جرثقیل
لیفتراک
مخازن سوخت
خاموشکنندهها
مسیرهای فرار
نظم و نظافت
بازرسی باید مستند، قابل پیگیری و دارای اقدام اصلاحی باشد.
۵- اجرای سیستم مجوز کار (Permit To Work)
بسیاری از حوادث مرگبار به دلیل شروع کار بدون مجوز رخ میدهند.
کارهایی که باید با مجوز انجام شوند:
کار گرم
حفاری
ورود به فضای بسته
کار در ارتفاع
قطع و وصل برق
عملیات لیفت سنگین
یک مجوز کار معتبر باید شامل موارد زیر باشد: شرح فعالیت، ارزیابی خطر، مسئول اجرا، مدت اعتبار، اقدامات کنترلی، تأیید HSE، تأیید بهرهبردار
۶- آموزش مستمر کارکنان؛ مهمترین سرمایهگذاری پروژه
یکی از بزرگترین اشتباهات مدیران پروژه این است که آموزش را یک هزینه میدانند، در حالی که آموزش مؤثر، سرمایهگذاری برای جلوگیری از حوادث است.
یک افسر HSE حرفهای نباید آموزش را به جلسات طولانی و خستهکننده محدود کند. آموزش در پروژه ساختمانی باید مستمر، کوتاه، کاربردی و متناسب با نوع فعالیت روزانه باشد.
آموزشهای ضروری
آموزش بدو ورود
جلسات Toolbox Meeting
ایمنی داربست
استفاده صحیح از PPE
اطفای حریق
نکته حرفهای:
اگر کارگر دلیل یک قانون ایمنی را بداند، احتمال تبعیت او بسیار بیشتر از زمانی است که فقط به او دستور داده شود.
۷- نظارت بر پیمانکاران و نیروهای اجرایی
در بسیاری از پروژهها، بخش عمده فعالیتها توسط پیمانکاران انجام میشود. این موضوع باعث نمیشود مسئولیت ایمنی از دوش کارفرما یا افسر HSE برداشته شود.
افسر HSE باید:
صلاحیت ایمنی پیمانکاران را بررسی کند.
مدارک آموزش کارکنان را کنترل کند.
تجهیزات و ماشینآلات پیمانکار را بازرسی کند.
بر اجرای الزامات ایمنی نظارت مستمر داشته باشد.
در صورت مشاهده شرایط ناایمن، اختیار توقف کار (Stop Work Authority) را اعمال کند.
یک پیمانکار حرفهای، همکاری با واحد HSE را مانع پیشرفت پروژه نمیداند؛ بلکه آن را عاملی برای کاهش هزینههای ناشی از حوادث میداند.
۸- بررسی و تحلیل حوادث و شبهحوادث (Incident Investigation)
یکی از ارزشمندترین منابع یادگیری در هر پروژه، حوادث و شبهحوادث هستند.
اشتباه بزرگی است اگر تنها به ثبت حادثه اکتفا شود. وظیفه افسر HSE یافتن علت ریشهای حادثه است، نه مقصر.
مراحل استاندارد بررسی حادثه
ایمنسازی محل حادثه
جمعآوری شواهد
مصاحبه با شاهدان
تهیه عکس و مستندات
تحلیل علل مستقیم و ریشهای
تدوین اقدامات اصلاحی
پیگیری اجرای اقدامات
در تحلیل حادثه میتوان از روشهایی مانند:
5 Why
Fishbone Diagram
TapRooT
Tripod Beta
استفاده کرد.
اصل طلایی:
اگر از یک حادثه درس نگیریم، احتمال تکرار آن بسیار زیاد است.
۹- مدیریت شرایط اضطراری
وقوع آتشسوزی، ریزش گود، نشت گاز، برقگرفتگی یا سقوط جرثقیل میتواند در چند ثانیه پروژه را با بحران مواجه کند.
افسر HSE باید پیش از وقوع بحران، برای آن برنامه داشته باشد.
اقدامات ضروری
تدوین برنامه واکنش در شرایط اضطراری (ERP)
تعیین تیم واکنش اضطراری
مشخص کردن مسیرهای خروج
جانمایی تجهیزات اطفای حریق
نصب تابلوهای راهنما
برگزاری مانورهای دورهای
ارزیابی عملکرد پس از مانور
هدف اصلی، کاهش زمان واکنش و جلوگیری از تشدید خسارات است.
۱۰- ایجاد فرهنگ ایمنی در پروژه
شاید مهمترین وظیفه افسر HSE، ایجاد فرهنگ ایمنی باشد.
فرهنگ ایمنی زمانی شکل میگیرد که:
مدیر پروژه خود از قوانین ایمنی تبعیت کند.
سرپرستان الگوی رفتار ایمن باشند.
کارگران احساس کنند گزارش خطر، اقدامی ارزشمند است.
رفتارهای ایمن تشویق شوند.
خطاها به فرصت یادگیری تبدیل شوند.
فرهنگ ایمنی با نصب بنر و شعار ایجاد نمیشود؛ بلکه با رفتار روزانه مدیران و کارکنان شکل میگیرد.
۵ کاری که افسر HSE هرگز نباید انجام دهد
۱- تبدیل شدن به مأمور جریمه و تنبیه
افسر HSE پلیس پروژه نیست. اگر تمام ارتباط او با کارکنان به تذکر، اخطار و تنبیه محدود شود، اعتماد از بین میرود و بسیاری از خطرات گزارش نخواهند شد.
۲- نادیده گرفتن شبهحوادث
هر شبهحادثه (Near Miss) هشداری برای وقوع یک حادثه بزرگتر است. بیتوجهی به این گزارشها، فرصت طلایی پیشگیری را از بین میبرد.
۳- امضای فرمهای صوری
هیچ چیز خطرناکتر از چکلیستهایی نیست که بدون بازدید واقعی تکمیل شوند. مستندسازی باید بازتاب واقعیت کارگاه باشد، نه یک اقدام اداری.
۴- تسلیم شدن در برابر فشار زمان یا هزینه
گاهی برای جبران تأخیر پروژه از افسر HSE خواسته میشود برخی الزامات ایمنی را نادیده بگیرد. یک افسر حرفهای باید بداند که هیچ برنامه زمانبندی یا صرفهجویی مالی، ارزش به خطر انداختن جان انسانها را ندارد.
۵- توقف یادگیری
فناوریهای ساختمانی، تجهیزات ایمنی، استانداردها و روشهای مدیریت ریسک بهسرعت در حال تغییر هستند. افسر HSE باید همواره دانش خود را با مطالعه استانداردها، شرکت در دورههای آموزشی و بررسی تجربیات پروژههای دیگر بهروز نگه دارد.
چکلیست روزانه افسر HSE در پروژه ساختمانی
بازدید اولیه از کارگاه پیش از شروع فعالیتها
کنترل وضعیت داربستها
بررسی استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی
کنترل تابلوها و کابلهای برق
بررسی مجوزهای کار صادرشده
نظارت بر عملیات پرخطر
ثبت شرایط و رفتارهای ناایمن
پیگیری اقدامات اصلاحی
برگزاری جلسه Toolbox Meeting
تهیه گزارش روزانه HSE
پرسشهای متداول (FAQ)
آیا حضور افسر HSE در تمام پروژههای ساختمانی الزامی است؟
الزام حضور افسر HSE به عواملی مانند اندازه پروژه، تعداد کارکنان، نوع فعالیت و الزامات کارفرما یا قوانین ملی بستگی دارد. در پروژههای بزرگ و پرخطر، حضور نیروی متخصص HSE یک ضرورت است.
مهمترین مهارت افسر HSE چیست؟
توانایی شناسایی خطر، ارزیابی ریسک، برقراری ارتباط مؤثر، آموزش کارکنان، تحلیل حوادث و تصمیمگیری سریع از مهمترین مهارتهای یک افسر HSE محسوب میشوند.
آیا افسر HSE اختیار توقف کار را دارد؟
در بسیاری از پروژهها، در صورت مشاهده خطر جدی و قریبالوقوع، افسر HSE بر اساس دستورالعملهای داخلی پروژه اختیار پیشنهاد یا اجرای توقف کار را تا رفع شرایط ناایمن دارد.
موفقیت یک افسر HSE تنها با تعداد فرمهای تکمیلشده یا گزارشهای تهیهشده سنجیده نمیشود. معیار واقعی موفقیت، پیشگیری از وقوع حادثه، حفاظت از جان انسانها و ایجاد فرهنگ ایمنی پایدار در پروژه است.
یک افسر HSE حرفهای، هر روز با مشاهده دقیق، آموزش مستمر، تحلیل ریسک، نظارت بر اجرای اقدامات کنترلی و تعامل سازنده با مدیران و کارگران، محیطی ایمنتر ایجاد میکند. در مقابل، بیتوجهی به اصول ایمنی، مستندسازی صوری، نادیده گرفتن هشدارها و توقف یادگیری میتواند پیامدهای جبرانناپذیری به همراه داشته باشد.
اگر میخواهید در صنعت ساختمان به عنوان یک متخصص HSE شناخته شوید، تنها به رعایت حداقل الزامات اکتفا نکنید؛ بلکه همواره در مسیر یادگیری، بهبود مستمر و ترویج فرهنگ ایمنی گام بردارید.
منابع پیشنهادی
OSHA 1926 – Safety and Health Regulations for Construction
ISO 45001:2018 Occupational Health and Safety Management Systems
ANSI/ASSP Z10 Occupational Health and Safety Management
ILO Code of Practice – Safety and Health in Construction
مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان ایران (ایمنی و حفاظت کار در حین اجرا)
