کفش ایمنی؛ از تاریخچه و آناتومی تا استانداردهای بین‌المللی و قوانین تخصیص به کارگران

آسیب‌های وارده به پا در محیط‌های کاری، از لهیدگی و قطع انگشتان گرفته تا سوختگی‌های شیمیایی و برق‌گرفتگی، بخش قابل‌توجهی از حوادث ناشی از کار را تشکیل می‌دهند. یک جفت کفش ایمنی استاندارد، تنها یک پاپوش نیست؛ بلکه یک سپر دفاعی مهندسی‌شده است که مرز بین سلامت و نقص عضو را تعیین می‌کند.

در این مطلب از سایت همیار HSE، قصد داریم به کالبدشکافی کامل پوتین‌ها و کفش‌های ایمنی بپردازیم. از تاریخچه پیدایش تا بررسی تخصصی متریال، استانداردها (ISO 20345) و الزامات قانونی وزارت کار ایران در خصوص تعداد تخصیص کفش به کارگران، همه‌چیز در این راهنمای جامع گردآوری شده است.

نگاهی به تاریخچه کفش ایمنی؛ از سابوت‌های چوبی تا نانوکامپوزیت‌ها

تاریخچه کفش‌های ایمنی به دوران انقلاب صنعتی بازمی‌گردد. در ابتدا، کارگران از کفش‌های چوبی به نام سابوت (Sabot) استفاده می‌کردند تا از پاهای خود در برابر سقوط اجسام و ابزارآلات محافظت کنند (کلمه “سابوتاژ” یا خرابکاری نیز از پرتاب همین کفش‌ها به داخل ماشین‌آلات توسط کارگران معترض ریشه گرفته است).

در اوایل قرن بیستم و هم‌زمان با توسعه صنایع سنگین، کفش‌های چرمی با سرپنجه‌های فولادی (Steel-toe boots) برای محافظت از کارگران معدن و فولاد معرفی شدند. امروزه، با پیشرفت علم مواد، سرپنجه‌های کامپوزیتی و زیره‌های پلی‌اورتان ضدلغزش جایگزین مدل‌های سنگین قدیمی شده‌اند.

کالبدشکافی کفش ایمنی؛ مهندسی در جزئیات

یک کفش ایمنی استاندارد از بخش‌های مختلفی تشکیل شده است که هر کدام وظیفه خاصی دارند:

• سرپنجه (Toe Cap): حیاتی‌ترین بخش کفش که از جنس فولاد، آلومینیوم یا کامپوزیت ساخته می‌شود. طبق استاندارد، این سرپنجه باید توانایی تحمل ضربه‌ای معادل 200 J (ژول) انرژی سینتیک و فشار استاتیکی تا 15,000 N (نیوتن) را داشته باشد.
• رویه (Upper): معمولاً از چرم طبیعی (گاوی) ساخته می‌شود تا علاوه بر مقاومت در برابر پارگی و حرارت، قابلیت تنفس‌پذیری داشته باشد. در محیط‌های مرطوب یا شیمیایی از متریال‌های پلیمری استفاده می‌شود.
• زیره (Outsole): بخش در تماس با زمین که معمولاً از جنس PU (پلی‌اورتان)، TPU یا لاستیک (Rubber) است و وظیفه ایجاد اصطکاک، عایق برق بودن و مقاومت در برابر اسید و روغن را دارد.
• لایه میانی ضد سوراخ‌شدگی (Midsole): یک ورقه فولادی یا پلیمری (مانند کولار) در کف کفش که از فرو رفتن میخ و اجسام تیز به کف پا جلوگیری می‌کند.

کفش ایمنی در برابر چه خطراتی از ما محافظت می‌کند؟

• خطرات مکانیکی: سقوط اجسام سنگین روی پنجه، گیر کردن پا در میان ماشین‌آلات و سوراخ شدن کف پا توسط براده‌ها و میخ‌ها.
• خطرات الکتریکی: عایق‌بندی در برابر شوک الکتریکی (برای برق‌کاران) یا قابلیت آنتی‌استاتیک (برای جلوگیری از تخلیه بار الکتریکی و انفجار در محیط‌های گازی).
• خطرات شیمیایی و حرارتی: سوختگی با اسیدها، بازها، مواد مذاب (در ریخته‌گری‌ها) و سرما یا گرمای شدید.
• خطرات ارگونومیک و فیزیکی: لغزش و سر خوردن روی سطوح روغنی و خستگی مزمن مفاصل و ستون فقرات.

انواع جنس زیره و سرپنجه؛ کدام را انتخاب کنیم؟

انتخاب جنس کفش باید بر اساس ارزیابی ریسک محیط کار انجام شود:

1. سرپنجه فولادی: بیشترین مقاومت در برابر ضربه، اما سنگین و رسانای برق و حرارت. مناسب برای صنایع سنگین و ساختمانی.
2. سرپنجه کامپوزیت: سبک‌تر از فولاد، عایق برق و حرارت. فاقد فلز (Metal-Free). مناسب برای برق‌کاران و محیط‌های دارای گیت بازرسی.
3. زیره PU (پلی‌اورتان): سبک، راحت، ضد سایش و مقاوم به روغن. مناسب برای کارهای عمومی و مونتاژ.
4. زیره TPU (پلی‌اورتان ترموپلاستیک): دوام و مقاومت سایشی بسیار بالاتر از PU، انعطاف‌پذیر.
5. زیره Rubber (لاستیک نسوز): تحمل حرارت تا 300∘C (سانتی‌گراد). مقاوم‌ترین زیره در برابر مواد شیمیایی خورنده. مناسب برای صنایع فولاد، جوشکاری و پتروشیمی.

دوره آفلاین تخصصی تجهیزات حفاظت فردی (PPE)

استانداردها و آیین‌نامه‌های بین‌المللی و ایران

معتبرترین استاندارد جهانی برای کفش ایمنی EN ISO 20345 است. بر اساس این استاندارد، کفش‌ها با کدهای اختصاری دسته‌بندی می‌شوند:

• SB (Safety Basic): حداقل الزامات، دارای سرپنجه با مقاومت 200 J.
• S1: ویژگی‌های SB + خاصیت آنتی‌استاتیک + جذب انرژی در پاشنه.
• S2: ویژگی‌های S1 + رویه مقاوم در برابر نفوذ آب.
• S3: ویژگی‌های S2 + لایه میانی ضد سوراخ‌شدگی (زره‌دار) + زیره آجدار. (پرکاربردترین در کارگاه‌های ساختمانی).

قوانین و آیین‌نامه‌های ایران:

بر اساس ماده ۹۱ قانون کار جمهوری اسلامی ایران و «آیین‌نامه وسایل حفاظت فردی» مصوب شورای عالی حفاظت فنی، کارفرمایان موظفند وسایل حفاظت فردی مناسب (از جمله کفش ایمنی) را به صورت رایگان در اختیار کارگران قرار دهند و نحوه استفاده از آن‌ها را آموزش دهند.

همچنین در آیین نامه وسایل حفاظت فردی در مورد کفش ایمنی موارد زیر آماده است:

ماده48ـ کارگرانی که احتمال سقوط اجسام سنگین روی انگشتان پای آن‌ها وجود دارد، باید از کفش یا چکمه با سرپنجه ایمنی استفاده نمایند.

ماده49ـکارگرانی که با مواد خورنده سروکار دارند، باید ازکفش‌های لاستیکی یا جنس مقاوم در برابر این مواد استفاده کنند.

ماده50 ـ کفش‌های کارگرانی که با فلزات مذاب، مواد داغ و خورنده کار می‌کنند، باید مقاوم بوده و لبه کفش برای جلوگیری از نفوذ مواد مذکور به داخل آن کاملاً به پا و قوزک پا چسبیده و فاقد سوراخ بند کفش باشد.

ماده51 ـ کفش‌های مورد استفاده در عملیات برق باید نارسانا و فاقد هر گونه قطعه فلزی بوده، همچنین دارای زبانه متصل به دو طرف کفش و ساق بلند باشد.

ماده52 ـدر محیط‌هایی که احتمال بروز جرقه الکتریکی وجود دارد، کفش‌های کارگران باید فاقد هر نوع قطعه فلزی باشد.

ماده53 ـدر محیط‌هایی که احتمال نفوذ اجسام تیز و برنده به کف پا وجود دارد کارگران می‌بایست از کفش‌های مخصوص که در زیره آن ورقه فلزی مقاوم به کار رفته استفاده نمایند.

 تعداد الزامی تخصیص کفش به کارگر در طول سال

یکی از سوالات پرتکرار کارفرمایان و کارشناسان HSE، تعداد دفعات تحویل کفش ایمنی است. در قانون کار ایران عدد دقیقی برای تمام مشاغل ذکر نشده است، زیرا معیار اصلی “حفظ قابلیت حفاظتی تجهیز” است. با این حال، رویه معمول و استاندارد در صنایع به شرح زیر است:

• مشاغل با استهلاک پایین (انبارداری، خطوط مونتاژ تمیز): حداقل یک جفت در سال.
• مشاغل با استهلاک بالا (ساختمان‌سازی، معدن، فولاد، جوشکاری): هر ۶ ماه یک‌بار (حداقل دو جفت در سال).
• تبصره حیاتی: فارغ از زمان سپری شده، در صورت وارد شدن ضربه شدید به سرپنجه، سوراخ شدن زیره یا از بین رفتن عایق کفش، کارفرما موظف است بلافاصله کفش جدیدی را جایگزین کند. سرپنجه‌ای که یک بار ضربه 200  J را تحمل کرده باشد، ساختار مولکولی‌اش آسیب دیده و دیگر ایمن نیست!

کفش ایمنی، پایه و اساس ایمنی فیزیکی پرسنل است. انتخاب کفش اشتباه نه تنها کارگر را در برابر خطرات محافظت نمی‌کند، بلکه با ایجاد خستگی ارگونومیک، راندمان کاری را نیز کاهش می‌دهد. یک کارشناس حرفه‌ای HSE باید با در نظر گرفتن نوع مخاطرات (شیمیایی، مکانیکی، الکتریکی) و استانداردهای روز دنیا، بهترین متریال را برای پرسنل سازمان خود انتخاب نماید.

سازمان شما در سال چند جفت کفش ایمنی به پرسنل تحویل می‌دهد؟ آیا در محیط کار خود از کفش‌های دارای سرپنجه فولادی استفاده می‌کنید یا کامپوزیتی؟ تجربیات خود را در بخش نظرات سایت همیار HSE با ما در میان بگذارید.