استرس شغلی یکی از رایجترین مشکلات در محیطهای کاری امروزی است. بسیاری از افراد تجربههایی مانند نگرانی از دیر رسیدن به محل کار، فشارهای کاری، حجم زیاد وظایف یا حتی دیدن خوابهای مرتبط با کار را داشتهاند. این موارد نشانههایی از استرس شغلی هستند که در صورت مدیریت نشدن میتوانند سلامت فرد و بهرهوری سازمان را تحت تأثیر قرار دهند.
در این مطلب از همیار HSE به بررسی مفهوم استرس، استرس شغلی، عوامل ایجاد آن، اثرات استرس در محیط کار و مهمترین راهکارهای کنترل و کاهش استرس شغلی میپردازیم.
استرس چیست؟
استرس شغلی چیست؟
علایم و اثرات استرس بر روی فرد و كار او كدامند؟
برای رهایی از استرس شغلی چه باید كرد؟
امروزه استرس به یكی از رایجترین و پرهزینهترین مشكلات محیطهای كاری تبدیل شده است. شاید خالی از لطف نباشد كه قبل از وارد شدن به بحث بدانیم:
بر اساس تحقیقات معلوم شده كه 75 تا 90 درصد بیماری افرادی كه به پزشكان مراجعه میكنند به علت استرس میباشد.
بر اساس تحقیقات موسسه Northwestern National Life یك چهارم افراد از شغل خود راضی نیستند.
بر اساس تحقیقات دانشگاه پریستون مشخص شده كه سه چهارم افراد عقیده دارند كه شغلهای نسل امروز استرسزاتر از شغلهای نسل قبلی است.
بر اساس تحقیقات St. Paul Fire and Marine Insurance مشخص شده كه استرسهای مرتبط با شغل بسیار جدیتر از عوامل استرسزای دیگر مثل مشكلات خانوادگی و مالی میباشد.
سازمان (OSHA Occupational Safety and Health Administration) تخمین زده كه استرس با كاهش بهرهوری، افزایش غیبت از كار و غرامت پرداختی به كارگران، سالیانه بیش از 300 میلیارد دلاربه اقتصاد كشور امریكا ضرر میزند.
در این مقاله سعی داریم به بررسی عوامل استرسزای مرتبط با شغل پرداخته و در نهایت راه كارهایی برای مقابله با آن ارایه دهیم.
استرس (stress) چیست؟
استرس (Stress) یا فشار روانی حالتی است که در آن فرد در نتیجه عوامل مختلف درونی یا بیرونی دچار فشار ذهنی و جسمی میشود. این فشار میتواند رفتار، احساسات و عملکرد فرد را تحت تأثیر قرار دهد.
به بیان سادهتر، استرس واکنش طبیعی بدن به شرایط چالشبرانگیز یا تهدیدکننده در محیط است. زمانی که فرد در شرایط ناشناخته، دشوار یا خارج از کنترل قرار میگیرد، بدن با واکنشهای فیزیولوژیکی مانند افزایش ضربان قلب، افزایش تنفس و ترشح هورمون آدرنالین پاسخ میدهد.
استرس شغلی ( Job stress) چیست؟
استرس شغلی نوعی از استرس است که در نتیجه شرایط کاری، محیط کار یا عوامل مرتبط با شغل ایجاد میشود.
این نوع استرس زمانی ایجاد میشود که:
- وظایف شغلی با تواناییها و مهارتهای فرد همخوانی نداشته باشد
- حجم کار بیش از حد باشد
- فرد کنترل کمی بر کار خود داشته باشد
- شرایط کاری نامناسب یا ناامن باشد
به طور کلی، هرگونه فشار روانی ناشی از محیط کاری که بر سلامت جسمی یا روانی کارکنان تأثیر بگذارد، در دسته استرس شغلی قرار میگیرد.
عوامل ایجاد استرس كدامند؟
عوامل زیادی در كار میتواند باعث ایجاد استرس در فرد شود. در زیر ما برای اینكه راحتتر به بررسی این عوامل بپردازیم آنها را به سه دسته تقسیم میكنیم (لازم به ذكر است كه برخی از این عوامل ممكن است از هر سه دیدگاه قابل بررسی باشد)
1. عوامل مرتبط با شغل
برخی از شرایط کاری میتوانند باعث ایجاد فشار روانی در کارکنان شوند، از جمله:
- نوبتکاری و شیفتهای نامنظم
- ساعات کاری طولانی
- حجم زیاد کار در زمان محدود
- دستمزد پایین
- نبود امنیت شغلی
- یکنواختی کار
- خطرناک بودن شغل
- عوامل زیانآور محیط کار مانند سر و صدا، گرما، سرما یا نور نامناسب
2. عوامل مرتبط با فرد
ویژگیها و شرایط شخصی نیز میتوانند در ایجاد استرس نقش داشته باشند، مانند:
- نامشخص بودن نقش فرد در سازمان
- ناتوانی در انجام وظایف محوله
- استفاده نشدن از مهارتها و تواناییهای فرد
- مشکلات ارتباطی با همکاران یا مدیران
- ترفیع یا تنبیه شغلی
- بیماری یا مشکلات شخصی
- احساس نداشتن کنترل بر شرایط مهم زندگی
3. عوامل مرتبط با مدیریت
نحوه مدیریت سازمان نیز میتواند تأثیر زیادی بر میزان استرس کارکنان داشته باشد، مانند:
- تبعیض در محیط کار
- واگذاری وظایف بدون آموزش کافی
- سبک مدیریت نامناسب
- دستمزد و مزایای ناکافی
- ساختار سازمانی نامناسب
طبق تحقیقات Industrial Accident Prevention Association (IAPA) دو عامل بیشترین نقش را در ایجاد استرس دارند:
- کار با محدودیت زمانی شدید
- نداشتن کنترل بر امور مهم کاری
اثرات استرس (Affect Of Stress)
واكنش اولیه بدن در برخورد یك عامل استرسزای كوتاه مدت، مثلا یك درگیری، عبارتست از افزایش ضربان قلب و سرعت تنفس و همچنین ترشح هورمون آدرنالین به درون خون برای ایجاد انرژی لازم برای مواجهه بااین شرایط. هر كدام از ما روشهای خاص خودمان را برای مقابله با استرس داریم، ولی گاهی عوامل استرسزا بیش از حد توان ماست یا به صورت پشت سر هم و همیشگی تكرار میشود كه ممكن است ما نتوانیم با آن تطابق پیدا كنیم. در این موارد استرس میتواند خطرناك باشد و اثراتی را بر روی كار و زندگی ما بگذارد كه گاهی جبران ناپذیر است. اثرات ناشی از استرس را میتوان به دو دسته زیر تقسیم كرد.
1- اثرات استرس بر روی شخص
وقتی كه دوره استرس كوتاه مدت باشد بدن از عهده آن بر میآید و استرس نمیتواند صدمات فیزیكی و روحی جدی بر فرد وارد كند ولی اگر استرسها حالت مزمن و تكرار شونده پیدا كنند و اجازه ندهند كه بدن به حالت آرامش و ثبات خود بازگردد میتواند بر روی بدن انسان آثار سویی داشته باشد كه با ایجاد خستگی و كاهش مقاومت سیستم ایمنی بدن شروع شده و باعث افزایش ریسك بروز حوادث و افزایش بیماریها میشود. بطور كلی عوارض حاصل از استرس را بر روی انسان میتوان به سه دسته تقسیمبندی نمود.
الف) فیزیكی: خستگی، سردرد، میگرن، افزایش تعرق، بیخوابی، افزایش ضربان قلب، بیماریهای قلبی، افزایش فشار خون، تغییر اشتها، اضطراب، آلرژی، انواع سرطانها
ب) روحی و روانی: زود رنجی، بیعلاقگی به كار، افسردگی، كاهش تمركز، كاهش خلاقیت و ابتكار و ...
ج) رفتاری: ناشكیبایی و بیقراری، زود عصبانی شدن، كاهش كارایی و افزایش مصرف دخانیات، الكل و مواد مخدر
2- اثرات استرس بر روی كار فرد
استرس باعث فشارهای روانی بسیاری بر روی فرد میشود كه این فشارها به شكلهای مختلف در رفتار فرد در محیط كاری خود را نشان میدهد. برخی از این رفتارها عبارتند از:
زود رنجی یا پرخاشگری در برخورد با همكاران و یا مراجعین
بیتفاوتی و بیعلاقگی به آراستگی ظاهر خود و دیگران
بیتفاوتی نسبت به كار
عدم توانایی تمركز برروی كار و ناتوانی در تصمیمگیری
كاهش خلاقیت
فقدان اعتماد به نفس
خستگی مفرط، ناراحتی و احساس گناه
افزایش اشتباهات
ناتوانی در تحمل اطرافیان و تمایل به انزوا
همه این عوامل در نهایت منجر به كاهش بهرهوری و افزایش ضایعات میشود و از طرف دیگر این افراد به علت ناتوانی در كنترل احساسات، ناتوانی در تصمیمگیری صحیح و دیگر موارد ذكر شده، استعداد فوقالعاده در ایجاد حادثه برای خود و دیگران پیدا میكنند.
راهکارهای مقابله با استرس شغلی
اولین گام در کنترل استرس شغلی شناسایی منبع استرس در محیط کار است. پس از شناسایی عوامل استرسزا میتوان با استفاده از روشهای مختلف آن را کاهش داد.
1. یادگیری مهارتهای فردی
- تقویت تفکر مثبت
- یادگیری مدیریت زمان
- درخواست کمک از دیگران در مواقع نیاز
- بهروزرسانی مهارتهای شغلی
2. تغییر در سبک زندگی
- انجام فعالیتهای ورزشی
- شرکت در فعالیتهای تفریحی
- داشتن رژیم غذایی سالم
- خواب و استراحت کافی
- ترک عادات ناسالم مانند سیگار
- الگوبرداری از افراد موفق در مدیریت استرس
3. نقش مدیران در کاهش استرس کارکنان
مدیران و سرپرستان نقش مهمی در کاهش استرس محیط کار دارند. برخی اقدامات مؤثر عبارتند از:
- ارائه آموزشهای لازم قبل از واگذاری وظایف
- توجه به تواناییهای کارکنان
- بهبود شرایط محیط کار
- ایجاد گردش شغلی برای جلوگیری از یکنواختی
- جلوگیری از تبعیض در محیط کار
- دادن اختیار و کنترل بیشتر به کارکنان
- گوش دادن به مشکلات و پیشنهادهای کارکنان
4. نقش خانواده و دوستان
حمایت عاطفی خانواده و دوستان نیز میتواند در کاهش استرس شغلی بسیار مؤثر باشد. صحبت درباره مشکلات کاری و دریافت حمایت روانی از اطرافیان باعث کاهش فشارهای ذهنی میشود.
استرس شغلی یکی از مهمترین چالشهای محیطهای کاری امروزی است که میتواند بر سلامت جسمی و روانی کارکنان و همچنین عملکرد سازمان تأثیر بگذارد. شناخت عوامل ایجاد استرس، توجه به علائم آن و اجرای راهکارهای مدیریتی و فردی برای کنترل استرس، نقش مهمی در ایجاد محیط کاری سالم و افزایش بهرهوری سازمانها دارد.
